>> HYT-100, giống lúa của Việt Nam
>> Cây con giống 'giả' - nông dân chịu hậu quả

Theo nhiều chuyên gia, giá gạo Việt Nam hiện nay thấp nhất thế giới, trước đây chỉ thấp hơn giá gạo của Thái Lan ở mức 30 - 40 USD một tấn thì nay đã tụt xuống mức hơn trăm USD một tấn. Có nhiều nguyên nhân khiến giá gạo của Việt Nam thua giá gạo của Thái Lan, trong đó, có vấn đề chất lượng gạo.

Xuất khẩu gạo: Thua vì giống

Đứng ở góc độ khoa học, TS Nguyễn Thị Trâm, Viện Sinh học Nông nghiệp (ĐH Nông nghiệp I Hà Nội) cho rằng, ở Thái Lan, bên cạnh hướng nghiên cứu sâu về hai giống lúa chủ lực là Khao dawk mali và Jasmin, họ còn có chương trình của Hoàng gia xây dựng những khu vực bảo quản lúa gạo, lúa thơm bảo quản được hàng năm.

Còn Việt Nam chưa đặt kế hoạch dài hạn về hướng nghiên cứu một số giống chất lượng cao. “Vì vậy, về lâu dài, gạo xuất khẩu của Việt Nam vẫn bị thua thiệt và khoảng cách về giá gạo giữa Việt Nam và Thái Lan đang ngày càng lớn”, TS Trâm nói.

TS Lê Hưng Quốc, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội giống cây trồng Việt Nam cũng cho biết, mặc dù có sự đầu tư lớn của Nhà nước, nhưng nhiều năm nay Việt Nam vẫn phải nhập giống mới của nước ngoài. Cụ thể, những năm 1980, 1990 chủ yếu sử dụng giống của Viện nghiên cứu lúa quốc tế như: CR 203, NN8. Còn hiện nay, ở miền Bắc, chưa có giống nào thay thế nổi hai giống lúa lai nhập của Trung Quốc là Khang Dân và Q5.

Theo GS Trần Đình Long, Chủ tịch Hội Giống cây trồng Việt  Nam, dù giai đoạn 2006 - 2010, Bộ NN-PTNT đã ra “đề bài” cho các nhà khoa học nghiên cứu, chọn tạo giống lúa thuần có chất lượng tốt để thay thế các giống Khang Dân, Q5, nhưng gần hết giai đoạn, vẫn chưa có giống nào thay thế.

Nhiều năm nay Việt Nam vẫn phải nhập giống lúa mới của nước ngoài. Ảnh: Đ.Long

Đầu tư nhiều, hiệu quả ít

Theo vụ Khoa học, công nghệ và môi trường, Bộ NN - PTNT, giai đoạn 2006 - 2010, Bộ này đã phê duyệt nhiều đề tài, dự án nghiên cứu chọn tạo giống lúa với tổng số tiền gần 30 tỷ đồng. 

Đơn cử, Viện Cây lương thực cây thực phẩm thực hiện hai đề tài nghiên cứu lúa lai, tổng kinh phí 7,5 tỷ đồng, đề tài nghiên cứu chọn tạo giống lúa cho đồng bằng sông Hồng với số kinh phí 4,5 tỷ đồng. Nghiên cứu chọn tạo lúa thơm kháng rầy cho ĐBSCL do Viện Lúa ĐBSCL thực hiện, kinh phí 2,1 tỷ đồng. Nghiên cứu chọn tạo giống lúa chịu mặn cho ĐBSCL và các tỉnh phía Bắc 5 tỷ đồng; Đề tài nghiên cứu chọn tạo giống lúa xuất khẩu cho ĐBSCL, kinh phí 4,5 tỷ đồng trong 5 năm... Ngoài ra, có các đề tài chọn tạo giống lúa thuần năng suất, chất lượng cao, giống lúa kháng bệnh.

Kết quả, cũng có một số giống được nghiên cứu, chọn tạo thành công trong các lĩnh vực như: giống lúa kháng bệnh,  giống lúa ngắn ngày. Thống kê của Cục trồng trọt, Bộ NN-PTNT cho thấy, năm 2008, có 19 giống lúa được công nhận giống quốc gia, 34 giống lúa được sản xuất thử.

Tuy nhiên, theo Vụ Khoa hoc, công nghệ và môi trường, trong số các giống được công nhận, chưa có giống mới nào mang ưu điểm vượt trội về chất lượng được trồng đại trà, phục vụ xuất khẩu.

Nghiên cứu manh mún, không gắn với thị trường

Nhiều lần tham gia xét duyệt đề tài nghiên cứu về chọn tạo giống lúa, TS Nguyễn Thị Trâm cho biết các đề tài nghiên cứu về giống lúa thường được thực hiện theo cách nhà khoa học ở trường, viện nào thì đề xuất hướng nghiên cứu lên nơi ấy.

Sau đó, Bộ NN&PTNT tập hợp, sắp xếp lại theo danh mục. Danh mục này được Hội đồng khoa học xem xét. Được thông qua, nhà khoa học sẽ viết đề cương nghiên cứu để Hội đồng khoa học xem xét lần hai, rồi thực hiện.

Theo TS Trâm, những đề tài này đều xuất phát từ ý tưởng mang tính chất manh mún của các nhà khoa học. Ngay cả những nhà khoa học được mời đến tham gia Hội đồng xét duyệt đề tài cũng chỉ được tham gia đóng góp ý kiến về danh mục đề tài đơn lẻ, xem làm cái nào, bỏ cái nào.

TS Lê Hưng Quốc, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội giống cây trồng Việt Nam cho rằng, việc chưa có đề tài lớn mang tầm quốc gia, tập hợp đông đảo các nhà khoa học, kết hợp chuyên gia về giống với chuyên gia về gien khiến đề tài bị xé lẻ. Có những đề tài “tự nghĩ, tự làm, tự đánh giá”, không xuất phát từ thực tiễn sản xuất, chưa gắn với doanh nghiệp khiến sản phẩm đầu ra không ra được đồng ruộng.