Thủ tướng vừa phê duyệt kế hoạch thanh tra năm 2010 của Thanh tra Chính phủ. Nhìn vào chương trình, kế hoạch thanh tra năm tới, có thể thấy nội dung trọng tâm hàng đầu của ngành này là thanh tra trách nhiệm.

Thanh tra Chính phủ đã chọn đúng những vấn đề bức xúc đang diễn ra ở một số Bộ, ngành địa phương để làm rõ trách nhiệm quản lý Nhà nước. Theo đó, Bộ Công thương sẽ được thanh tra về trách nhiệm quản lý Nhà nước trên lĩnh vực xuất nhập khẩu, bình ổn thị trường xăng dầu và thép. Bộ GD - ĐT về trách nhiệm quản lý Nhà nước đối với việc xây dựng, phát triển các trường ĐH, kiên cố hoá trường học, đào tạo tiến sỹ và thạc sỹ. Trong khi đó, Bộ Bộ Y tế cũng được thanh tra việc quản lý dự trữ thuốc tân dược.

Ở địa phương, sẽ thanh tra ở UBND tỉnh Quảng Nam, Bình Thuận và Đắc Lắc về quản lý đất đai, khoáng sản, đầu tư xây dựng khu công nghiệp, đô thị trên địa bàn. UBND thành phố Cần Thơ cũng được thanh tra trách nhiệm về quản lý đất đai, đầu tư xây dựng khu công nghiệp, đô thị tại địa phương.

Những vấn đề được chọn thanh tra nói trên đều đang được dư luận hết sức quan tâm. Tuy nhiên, điều quan trọng là hậu thanh tra, các Bộ, địa phương tiếp thu, chấn chỉnh và xử lý ra sao. Đơn cử như vấn đề giá thép, tại thời điểm xảy ra sốt giá thép và có dấu hiệu đầu cơ cách đây vài năm, Bộ quản lý chuyên ngành đã thanh tra; Thanh tra Chính phủ cũng đã vào cuộc nhưng cuối cùng, không ai bị xử lý còn người dân và doanh nghiệp thì è cổ chịu giá cao.

Để khắc phục tình trạng hậu thanh tra là... quên xử lý, từ năm 2007, Thanh tra Chính phủ đã yêu cầu các vụ, cục phải theo dõi, báo cáo kết quả xử lý. Tuy nhiên, tình trạng nặng thanh tra, nhẹ xử lý hay xử lý xuê xoa vẫn diễn ra khá phổ biến. Số tiền sai phạm thu hồi được vẫn còn thấp, những cá nhân sai phạm bị xử lý còn... chưa nhiều. 

Người đứng đầu ngành thanh tra cũng từng có lần phàn nàn về một vị hàm bộ trưởng sau khi phát hiện ngành sai phạm lớn, thay vì bị kỷ luật đã được chuyển sang cơ quan khác. Ngành thanh tra hiện chỉ có quyền kiến nghị xử lý sai phạm, còn xử lý hay không, xử lý đến đâu là do người đứng đầu các ngành. Theo ông Trần Văn Truyền, Tổng Thanh tra Chính phủ, thậm chí, có những vụ sai phạm nghiêm trọng, dấu hiệu vi phạm hình sự khá rõ, nhưng sau khi chuyển sang cơ quan điều tra, vụ việc vẫn... bặt hơi, tăm cá.

Hiện nay, quy định về trách nhiệm người đứng đầu đã rõ. Về nguyên tắc, tất cả người đứng đầu ngành, lĩnh vực và cán bộ tham mưu đều phải thường xuyên tự kiểm tra ngành mình và xử lý sai phạm. Tuy nhiên trên thực tế, chuyện tự kiểm tra, tự xử lý tập thể, cá nhân của cơ quan quản lúy và người đứng đầu cơ quan còn rất hãn hữu.

Do đó, nếu các cơ quan như thanh tra, kiểm tra không tiếp tục đổi mới hoạt động hậu thanh tra, không mạnh tay và ngại va chạm thì dù đã chọn đúng, trúng đối tượng, vấn đề thì hoạt động thanh tra cũng chỉ là làm theo nghĩa vụ, trách nhiệm của ngành. Và như vậy, vấn đề lớn hơn là để đối tượng thanh tra và những cơ quan liên quan nhìn vào đó để thấy rõ trách nhiệm, không tái sai phạm... vẫn chưa đạt yêu cầu.