Chúng tôi đến Cố Viên Lầu, Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, khi những vạt nắng chiều trải dài trên con đường lát gạch đỏ dẫn vào làng. Ngôi làng Việt cổ kính nằm lặng lẽ và bình yên cạnh bến đò Tam Cốc.
Hai bên đường, hàng cau xanh mướt, thẳng tắp, xen những bụi chuối, bụi hoa rong riềng, những luống hoa bong bóng loài hoa mà rất lâu rồi, tôi mới thấy... Quán nước nhỏ ven đường thoảng hương nước vối thơm mát.
 |
| Toàn ảnh Cố Viên lầu nhìn từ trên cao. |
Bước qua cánh cổng làng, những ngôi nhà của Cố Viên Lầu hiện dần. Có nhà được sưu tầm từ Thanh Hóa, nguyên là của một cai tổng ở vùng Ba Láng - Hà Trung. Nhà được gọi nhà vui, bởi tất cả hoạ tiết ngoài hiên tiền được chạm nổi khéo léo, khắc hoạ hình ảnh thiên nhiên, thể hiện cuộc sống nhộn nhịp, tinh thần lạc quan... Và nhà còn có tên Bách Thọ, bởi bên trong chạm 100 chữ Thọ, không chữ nào giống chữ nào...
Có nhà được sưu tầm từ Ý Yên, Nam Định, vốn của gia đình cụ Hoàng Mỗ Cầu, được cất dựng vào giữa thế kỷ thứ 19. Nội thất 100% gỗ lim phiến, với rất nhiều hoa văn, họa tiết tinh xảo, mang đậm nét văn hoá của vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Mái nhà có lớp trên là ngói vảy cá, lớp dưới là ngói chiếu hình chữ thọ, thể hiện sự bền vững lâu dài. Các xà đục chạm tứ quý tùng - trúc - cúc - mai, đại diện cho bốn mùa đất trời...
Làng có 20 ngôi nhà gỗ với 20 lối kiến trúc khác nhau. Trong đó, nhà lối Huế kín đáo, mái cong, thấp, phần nào phản ánh đặc tính và lối sống thâm trầm, sâu lắng của người Cố đô. Nhà miền Bắc Trung bộ thoáng mát, các buồng thông nhau nhờ một cái cửa nhỏ, thường làm bằng loại gỗ tốt để có thể chống chọi với thời tiết khắc nghiệt. Và nhà trang trí những bức hoành phi, câu đối, chạm tứ linh, tứ quý, thể hiện tư tưởng nho gia trong cuộc sống của người dân đồng bằng sông Hồng xưa...
Thăm “Cố Viên lầu”, tôi biết đâu là nhà tiền bẩy hậu kẻ, hay tiền kẻ hậu bẩy với rường mê, trụ non, con cung; đâu là nhà có kiến trúc “hiên tiền cổ ngỗng”; đâu là nhà xây theo kiến trúc “ống muống”, tổng thể hình chữ “môn”…
 |
| Nhà tranh vách đất chị Dậu. |
Kiến trúc khác nhau, nhưng các ngôi nhà đều phản ánh sinh hoạt của những gia đình nho học khá giả khi xưa, hoặc gia đình địa chủ, lý trưởng. Bên trong mỗi nhà cổ trưng bày những món đồ cổ rất có giá trị.
Khác với cầu kỳ của nhà gỗ, là khu nhà đất chị Dậu, được tái dựng theo kiến trúc nhà của nông dân nghèo Việt Nam đầu thế kỷ thứ 19. Cấu trúc ba gian chính và hai gian buồng, mái bằng lá, nền đất sét, vật liệu chủ yếu của những nhà này là đất, rơm rạ, kết hợp với tre, luồng. Nhà có một cửa chính và hai cửa sổ bằng tre. Trong sân là đụn rơm cao ngất, một chiếc chum đựng nước, một chiếc đơm đặt cá, chiếc cối đá. Bao quanh là rào tre thưa thớt, một vườn rau…
Buổi tối, Cố Viên Lầu yên tĩnh lạ kỳ, chỉ có tiếng gió rì rào thổi vào vách đá. Đôi lúc, tôi có cảm giác nghe được cả tiếng lá rơi trong đêm. 5 giờ, du khách sẽ được đánh thức bởi tiếng chim rừng ríu rít đón chào ngày mới, được thưởng thức không khí trong làng của làng quê. Ít nhiều, du khách có thêm cảm nhận về cuộc sống của người dân Việt Nam cả trăm năm trước.
Hoàng Phương