>> Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara qua đời
>> Cư dân mạng không tha thứ cho McNamara

Khi đề cập đến cuộc chiến Việt Nam, McNamara là người đầu tiên chủ trương leo thang chiến tranh, nhưng sau này ông cũng là một trong những người đầu tiên thấy sự sai lầm trong chính sách này. "Chúng ta đã sai lầm, sai lầm một cách tồi tệ. Chúng ta nợ các thế hệ tương lai câu giải thích tại sao?", đó là những lời thú nhận đã trở nên nổi tiếng của ông McNamara về cuộc chiến ở Việt Nam.

"Công trình" nhiều khiếm khuyết

Sau khi trở thành người đứng đầu Lầu Năm Góc, McNamara cơ cấu lại quân đội Mỹ theo hướng “đối phó linh hoạt” và giảm bớt sự phụ thuộc vào vũ khí hạt nhân. Dưới thời McNamara, số lượng quân Mỹ tại Việt Nam đã tăng từ 400 lên 17.000 năm 1964. Từ tháng 2/1965, Mỹ liên tục ném bom miền Bắc Việt Nam, đồng thời triển khai lực lượng quân sự lớn và tham gia trực tiếp vào chiến sự ở miền Nam. Theo kế hoạch chiến tranh của McNamara, số lượng quân Mỹ tại Việt Nam là 485.000 vào cuối năm 1967 và tăng lên gần 535.000 tính tới ngày 30/6/1968.

Trong chuyến đi đầu tiên tới miền Nam Việt Nam tháng 5/1962, trước khi người Mỹ biết về nơi này và trước khi quân Mỹ tham dự cuộc chiến ở đây, McNamara nói: "Mọi sự tính toán đều cho thấy chúng ta sẽ thắng tại cuộc chiến này". Tuyên bố này của McNamara thường bị những người chỉ trích nhắc lại sau này để làm dẫn chứng cho sự sai lầm trong cách tiếp cận của ông đối với cuộc chiến tranh Việt Nam. Quân Mỹ đã chiếm ưu thế trong nhiều trận đánh lớn trên thế giới trước đây. Nhưng những con số đó không mang giá trị thực tiễn ở Việt Nam.

Tổng thống Mỹ Kenedy (phải) bàn công việc với Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara tại khu nghỉ dưỡng của gia đình Kenedy năm 1961. Ảnh: AP

Ngày 22/11/1963, Tổng thống John F. Kennedy bị ám sát ở Dallas. Lyndon B. Johnson trở thành Tổng thống thứ 36 của Mỹ. Ông là Tổng thống thứ tư phải đối mặt với vấn đề Việt Nam và là người chứng kiến sự leo thang chiến tranh trong khi vẫn dùng các cố vấn dưới thời Kennedy.

Ngày 6/3/1964, một lần nữa Bộ trưởng Quốc phòng McNamara tới miền Nam Việt Nam và tuyên bố rằng, tướng Khánh “có sự kính trọng và hỗ trợ hoàn toàn của chúng tôi... Và chúng tôi sẽ ở lại cho tới cùng. Chúng tôi sẽ cung cấp mọi giúp đỡ các ngài cần để chiến thắng sự nổi dậy của Cộng sản”. Tiếp theo chuyến thăm viếng, McNamara khuyên Tổng thống Johnson tăng cường viện trợ quân sự để củng cố đội quân Việt Nam Cộng hòa đang xuống tinh thần.

McNamara và những nhà hoạch định chính sách cho Tổng thống Jonhson tập trung vào việc ngăn cản chiến thắng của Cộng sản tại miền Nam Việt Nam. Cuộc chiến tranh Việt Nam trở thành cuộc thử nghiệm quyết tâm của Mỹ chống chế độ CNXH nhằm bảo vệ uy tín của nước này và danh tiếng Tổng thống Mỹ. Chi phí mà Washington phải trả để duy trì quân đội miền Nam và giám sát toàn cục chiến tranh ít nhất là hai triệu USD mỗi ngày.

Ông McNamara trong chuyến thăm Nam Việt Nam. Ảnh: AFP

Ngày 1/12/1964 tại Nhà Trắng, các trợ lý cao cấp của Tổng thống Johnson, gồm cả Bộ trưởng Ngoại giao Dean Rusk, Cố vấn An ninh Quốc gia McGeorge Bundy và Bộ trưởng Quốc phòng McNamara khuyến nghị một chính sách từng bước tăng cường sự can thiệp quân sự của Mỹ tại Việt Nam.

Năm 1965, hòng ngăn cản sự chi viện của miền Bắc, Mỹ tiến hành ném bom miền Bắc với mục đích tiêu diệt các lực lượng quân sự lớn và thâm nhập sâu vào miền Nam Việt Nam. Tuy nhiên, càng lún sâu vào “vũng lầy” chiến tranh, McNamara càng tỏ ra hoài nghi chính lập luận “như đinh đóng cột” của mình. Vào cuối nhiệm kỳ tại Lầu Năm Góc, McNamara nhận ra rằng, việc đánh bom miền Bắc Việt Nam và “đường mòn Hồ Chí Minh” không thể làm tê liệt Việt Cộng. Nhưng như giới chỉ trích đã vạch ra và như ông đã thú nhận nhiều năm sau đó rằng, lúc đó McNamara không có khả năng hoặc không muốn đưa những lời nhận xét này vào các thay đổi chính sách để có thể kéo chính quyền Johnson ra khỏi vũng lầy châu Á.

Chester L. Cooper, cựu nhân viên Bộ Ngoại giao dưới thời McNamara lãnh đạo Bộ Quốc phòng, đã viết trong cuốn "Cuộc thập tự chinh cuối cùng" rằng, bộ máy nhân viên sáng láng của McNamara và "khả năng vô song của McNamara trong việc hiểu thấu và phân tích một khối lượng lớn tin tức khiến ông trở thành người nắm được nhiều tin tức nhất tại Washington". Nhưng theo ông Cooper, việc McNamara khăng khăng giải quyết vấn đề Việt Nam giống như từng làm với những vấn đề khác dẫn đến những tính toán sai lầm.

"Kiến trúc sư" thừa nhận sai lầm

Trong cuốn hồi ký mang tựa đề In Retrospect: The Tragedy and Lessons of Vietnam (Hồi tưởng: Bi kịch và bài học từ chiến tranh ở Việt Nam) xuất bản năm 1995, Robert McNamara, "kiến trúc sư" cuộc chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam, đã thừa nhận 11 sai lầm mà Mỹ đã mắc phải trong cuộc chiến tranh này.

Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ đã thừa nhận sai lầm trong chiến tranh Việt Nam trong cuốn sách và bộ phim tài liệu năm 2003. Ảnh: yahoo movies photo

Thứ nhất, Mỹ đã đánh giá sai khi đó và từ đó cho đến nay, những chủ đích địa chính trị của các đối thủ... và đã phóng đại những mối nguy hại từ hành động của họ đối với nước Mỹ.

Thứ hai, Mỹ xem xét tình hình của miền Nam Việt Nam chỉ bằng trải nghiệm của chính họ... và đánh giá sai hoàn toàn những lực lượng chính trị trong đất nước đó.

Thứ ba, quân đội Mỹ đánh giá thấp sức mạnh của tinh thần dân tộc có thể huy động nhân dân đấu tranh và hy sinh vì đức tin và giá trị của Việt Nam.

Thứ tư, cách nhìn nhận của Mỹ về bạn và thù phản ánh sự thiếu hiểu biết nghiêm trọng về lịch sử, văn hoá và chính trị của nhân dân Việt Nam, cũng như về nhân cách và tập quán của các nhà lãnh đạo của Việt Nam.

Thứ năm, Mỹ đã thất bại trong việc nhận ra những hạn chế của khí tài, lực lượng và học thuyết quân sự công nghệ cao, hiện đại... , thất bại trong việc điều chỉnh chiến thuật quân sự của cho phù hợp với nhiệm vụ thu phục nhân tâm của người dân thuộc một nền văn hoá hoàn toàn khác biệt.

Thứ sáu, Chính quyền Mỹ đã thất bại trong việc lôi kéo Quốc hội và nhân dân Mỹ vào cuộc thảo luận toàn diện và cởi mở, tranh luận những điều nên và không nên xung quanh việc đưa quân đội tham chiến trên diện rộng... trước khi lên kế hoạch hành động.

Thứ bảy, sau khi sự việc diễn ra và những sự kiện không như dự đoán khiến Mỹ đi chệch đường lối đã hoạch định... thì Mỹ đã không giải thích đầy đủ những điều đang diễn ra và tại sao lại phải làm như vậy.

Thứ tám, Mỹ không chịu thừa nhận rằng, kể cả nhân dân lẫn lãnh đạo đều không thông suốt mọi sự. Đánh giá của Lầu Năm góc về cái gì là lợi ích tốt nhất của đất nước và dân tộc khác cần được đưa ra sát hạch thông qua bàn luận cởi mở tại những diễn đàn quốc tế.

Thứ chín, nước Mỹ đã không tuân thủ nguyên tắc về việc hành động quân sự, chỉ nên được thực thi trong sự phối hợp với lực lượng đa quốc gia được cộng đồng quốc tế ủng hộ hoàn toàn về thực chất, chứ không chỉ nhìn từ bên ngoài.

Thứ mười, Mỹ không chịu thừa nhận rằng trong các vấn đề quốc tế, cũng như trong các lĩnh vực khác của đời sống, có thể có những vấn đề không tìm được giải pháp tức thời...

Cuối cùng, những sai sót căn bản trên khiến Mỹ không tổ chức được bộ máy chóp bu của chính quyền hành pháp trong việc xử lý hữu hiệu tổng thể những vấn đề chính trị và quân sự bất thường.